Fosfatydyloseryna – skutki uboczne
Fosfatydyloseryna (PS) trafia do suplementów „na pamięć”, „na stres” i „na kortyzol po treningu”. Ponieważ jest naturalnym składnikiem błon komórkowych, wiele osób zakłada, że nie może zaszkodzić. Redakcja zebrała to, co wiadomo o jej działaniach niepożądanych, przeciwwskazaniach i interakcjach.
Czym jest fosfatydyloseryna
Fosfatydyloseryna to fosfolipid – cząsteczka zbudowana z glicerolu, dwóch kwasów tłuszczowych, reszty fosforanowej i aminokwasu seryny. Występuje w błonach wszystkich komórek, ale szczególnie dużo jest jej w tkance nerwowej, gdzie uczestniczy w przekazywaniu sygnałów i działaniu enzymów błonowych.
Organizm wytwarza PS samodzielnie, a z dietą dostarczamy zwykle od kilkudziesięciu do około 100–200 mg dziennie, głównie z podrobów, ryb i soi. Dawki stosowane w badaniach klinicznych to najczęściej 100–300 mg na dobę, a w części badań sportowych – do 600–800 mg na dobę.
Pierwsze suplementy PS produkowano z mózgów bydlęcych. Po kryzysie BSE w latach 90. rynek przeszedł na surowiec roślinny: fosfatydyloserynę otrzymuje się enzymatycznie z lecytyny sojowej lub słonecznikowej. Skład kwasów tłuszczowych tych form różni się od bydlęcej, co ma znaczenie przy porównywaniu starszych i nowszych badań.
W 2003 roku amerykańska FDA dopuściła ostrożne, warunkowe oświadczenie zdrowotne dotyczące PS i ryzyka zaburzeń poznawczych u osób starszych, z zastrzeżeniem, że dowody są bardzo ograniczone. W Unii Europejskiej EFSA nie zatwierdziła oświadczeń zdrowotnych dla PS, więc producenci w Polsce nie mogą legalnie przypisywać jej wpływu na pamięć.
Najczęstsze działania niepożądane
W dostępnych badaniach fosfatydyloseryna była tolerowana dobrze, a odsetek działań niepożądanych zbliżony do placebo. Przegląd Glade i Smith, obejmujący badania z dawkami do 600 mg dziennie, nie wskazał poważnych problemów z bezpieczeństwem u zdrowych dorosłych.
Najczęściej zgłaszane dolegliwości dotyczą przewodu pokarmowego i pojawiają się zwykle przy wyższych dawkach:
- uczucie pełności, wzdęcia i odbijanie;
- luźniejsze stolce lub łagodna biegunka;
- nudności, zwłaszcza przy przyjmowaniu na czczo;
- trudności z zasypianiem, jeśli preparat przyjmuje się wieczorem (zgłaszane rzadziej);
- pojedyncze przypadki bólu głowy.
Objawy żołądkowo-jelitowe zwykle ustępują po zmniejszeniu porcji lub przyjmowaniu preparatu z posiłkiem. Część osób dobrze toleruje podział dziennej porcji na dwie mniejsze.
Doniesienia o bezsenności są niejednoznaczne, bo fosfatydyloseryna bywa też reklamowana jako środek „wyciszający”. Reakcje są indywidualne, dlatego rozsądnie jest zacząć od porannego lub południowego przyjmowania i obserwować sen.
Kto powinien zachować ostrożność
Pierwsza grupa to osoby uczulone na soję. Choć oczyszczona fosfatydyloseryna zawiera śladowe ilości białek sojowych, przy silnej alergii rozsądniej wybrać wersję słonecznikową. Informacja o pochodzeniu surowca powinna być podana na etykiecie zgodnie z unijnymi przepisami o alergenach.
Druga grupa to kobiety w ciąży i karmiące piersią. Brak badań bezpieczeństwa oznacza, że suplementacji nie zaleca się bez wyraźnych wskazań lekarskich.
Ostrożność dotyczy również osób z zaburzeniami krzepnięcia lub przygotowujących się do zabiegów chirurgicznych. Fosfolipidy uczestniczą w procesie krzepnięcia, a choć znaczenie kliniczne suplementacji nie zostało potwierdzone, wiele źródeł zaleca odstawienie PS na co najmniej dwa tygodnie przed planowaną operacją.
Starsze preparaty pochodzenia zwierzęcego budziły obawy dotyczące chorób prionowych. Obecnie na rynku polskim dominuje PS roślinna, ale przy produktach z niejasnym pochodzeniem warto sprawdzić tę informację u producenta.
Interakcje z lekami
Teoretycznie fosfatydyloseryna może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, takich jak warfaryna, acenokumarol czy kwas acetylosalicylowy. Brak jest dobrych badań klinicznych, dlatego w tej sytuacji decyzję o suplementacji powinien podjąć lekarz.
Druga grupa to leki działające na układ cholinergiczny – inhibitory acetylocholinesterazy stosowane w chorobie Alzheimera, a także leki antycholinergiczne. PS może wpływać na uwalnianie acetylocholiny, więc teoretycznie możliwe jest nasilenie lub osłabienie ich efektu.
| Grupa leków | Potencjalny mechanizm | Zalecenie |
|---|---|---|
| Przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe | Możliwy wpływ na krzepnięcie | Konsultacja z lekarzem |
| Inhibitory acetylocholinesterazy | Efekt addytywny na układ cholinergiczny | Unikać bez zgody lekarza |
| Antycholinergiczne | Działanie przeciwstawne | Konsultacja z lekarzem |
| Leki nasenne i uspokajające | Niejasny wpływ na sen | Obserwacja reakcji |
Badanie Starksa i współpracowników wskazało, że PS może łagodzić wzrost kortyzolu po wysiłku. Osoby leczone glikokortykosteroidami lub z chorobami nadnerczy nie powinny traktować tego efektu jako terapeutycznego i nie powinny modyfikować leczenia na własną rękę.
Jak ograniczyć ryzyko
Najprostsza zasada to trzymać się dawek, które były badane: zwykle 100–300 mg dziennie dla celów poznawczych. Wyższe porcje stosowane w badaniach sportowych nie przyniosły jednoznacznych korzyści, a zwiększają ryzyko dolegliwości trawiennych.
Preparat najlepiej przyjmować z posiłkiem zawierającym tłuszcz, co poprawia tolerancję. Warto też ocenić, czy suplement w ogóle przynosi zauważalny efekt – jeśli po 6–8 tygodniach nic się nie zmienia, kontynuowanie nie ma uzasadnienia.
Przy wyborze produktu zwróć uwagę na podaną ilość czystej PS w porcji, a nie tylko masę „kompleksu fosfolipidów”. W niektórych preparatach fosfatydyloseryna stanowi zaledwie 20–50% deklarowanej masy surowca.
Wnioski redakcji
Fosfatydyloseryna jest jednym z lepiej tolerowanych suplementów „na głowę”. U zdrowych dorosłych w dawkach badanych klinicznie działania niepożądane są rzadkie i zwykle łagodne.
Najczęstsze problemy dotyczą układu pokarmowego i snu. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z alergią na soję, przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub cholinergiczne, a także kobiety w ciąży.
Warto pamiętać, że korzyści z PS u młodych, zdrowych osób są słabo udokumentowane, a oświadczenia zdrowotne nie zostały w UE zatwierdzone.
Zainteresowanym polecamy również nasze artykuły o cholinie i alfa-GPC, o adaptogenach na stres oraz o kwasach omega-3 dla układu nerwowego.
Bibliografia
- Kingsley M. Effects of phosphatidylserine supplementation on exercising humans. Sports Med. 2006;36(8):657–669.
- Starks MA, Starks SL, Kingsley M, Purpura M, Jäger R. The effects of phosphatidylserine on endocrine response to moderate intensity exercise. J Int Soc Sports Nutr. 2008;5:11.
- Glade MJ, Smith K. Phosphatidylserine and the human brain. Nutrition. 2015;31(6):781–786.
- Crook TH, Tinklenberg J, Yesavage J, et al. Effects of phosphatidylserine in age-associated memory impairment. Neurology. 1991;41(5):644–649.
- Jorissen BL, Brouns F, Van Boxtel MP, et al. The influence of soy-derived phosphatidylserine on cognition in age-associated memory impairment. Nutr Neurosci. 2001;4(2):121–134.
- Hellhammer J, Fries E, Buss C, et al. Effects of soy lecithin phosphatidic acid and phosphatidylserine complex (PAS) on the endocrine and psychological responses to mental stress. Stress. 2004;7(2):119–126.
