Miłorząb japoński: formy i którą wybrać
Miłorząb japoński (Ginkgo biloba) to jedna z najlepiej przebadanych roślin leczniczych na świecie, a jednocześnie jeden z najbardziej mylących produktów na półce. Pod tą samą nazwą kryją się zarejestrowane leki roślinne, suplementy diety, susz do zaparzania i nalewki. Redakcja wyjaśnia, czym te formy się różnią i jak dokonać świadomego wyboru.
Krótko o miłorzębie
Miłorząb dwuklapowy, w Polsce zwany zwyczajowo japońskim, to drzewo uznawane za „żywą skamieniałość” – jego linia ewolucyjna sięga setek milionów lat. W fitoterapii wykorzystuje się liście, z których otrzymuje się wyciągi bogate we flawonoidy i laktony terpenowe: ginkgolidy oraz bilobalid.
Te dwie grupy związków uznaje się za odpowiedzialne za główne działania przypisywane miłorzębowi: poprawę mikrokrążenia, wpływ na płytki krwi (ginkgolidy hamują czynnik aktywujący płytki, PAF) oraz działanie antyoksydacyjne.
Liście zawierają jednak także kwasy ginkgolowe – związki o działaniu alergizującym i potencjalnie toksycznym. Ich ograniczenie jest jednym z głównych powodów, dla których forma preparatu ma tak duże znaczenie.
W Europie najlepiej przebadany jest ekstrakt standaryzowany oznaczany jako EGb 761. Na nim opiera się większość badań klinicznych, w tym duże, wieloletnie próby prewencji demencji, a także monografia Europejskiej Agencji Leków (EMA).
Ekstrakt standaryzowany – złoty standard
Ekstrakt standaryzowany powstaje w wieloetapowym procesie, w którym z liści usuwa się większość niepożądanych składników i doprowadza zawartość substancji czynnych do określonego poziomu. Typowa specyfikacja to około 22–27% glikozydów flawonowych, 5–7% laktonów terpenowych i kwasy ginkgolowe poniżej 5 ppm.
Monografia EMA dotycząca suchego, oczyszczonego ekstraktu z liści miłorzębu opisuje zastosowanie u dorosłych w łagodnych zaburzeniach poznawczych związanych z wiekiem. W badaniach stosowano zwykle 120–240 mg ekstraktu dziennie, podzielone na dwie lub trzy porcje.
W Polsce taki ekstrakt jest dostępny zarówno jako lek roślinny zarejestrowany przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, jak i jako składnik suplementów diety. Różnica polega na nadzorze: lek musi mieć udowodnioną jakość każdej serii, a suplement przechodzi jedynie procedurę powiadomienia GIS.
Dlatego jeśli zależy Ci na przewidywalnym składzie, warto szukać na etykiecie konkretnej informacji o standaryzacji, a nie samego hasła „ekstrakt z miłorzębu”. Ekstrakt 50:1 bez podanych procentów niewiele mówi o zawartości substancji czynnych.
Porównanie dostępnych form
Na rynku spotyka się kilka podstawowych postaci. Różnią się nie tylko wygodą stosowania, ale przede wszystkim przewidywalnością składu i ilością kwasów ginkgolowych.
| Forma | Standaryzacja | Kwasy ginkgolowe | Komentarz redakcji |
|---|---|---|---|
| Tabletki/kapsułki z ekstraktem standaryzowanym | Tak (np. 24%/6%) | Ograniczone do <5 ppm | Najlepiej przebadane |
| Suplement z „ekstraktem” bez specyfikacji | Nieznana | Nieznane | Trudno ocenić |
| Sproszkowany liść w kapsułkach | Brak | Mogą być wysokie | Odradzana |
| Herbata z suszu | Brak | Częściowo w naparze | Niskie stężenie aktywnych związków |
| Nalewka/płyn | Rzadko | Zależnie od procesu | Zawiera alkohol |
Herbata z liści miłorzębu bywa traktowana jako „naturalna” alternatywa, ale napar zawiera niewielką i zmienną ilość flawonoidów oraz praktycznie żadnej kontroli nad kwasami ginkgolowymi. Nie da się jej porównać z dawkami stosowanymi w badaniach.
Sproszkowany liść w kapsułkach to forma najmniej pożądana. Nie przechodzi procesu oczyszczania, więc może zawierać znacznie więcej związków alergizujących niż ekstrakt. Nalewki z kolei zawierają alkohol, co wyklucza je u części osób.
Co mówią badania o skuteczności
Najbardziej wymagający test miłorząb przeszedł w dwóch dużych badaniach prewencyjnych. Amerykańskie GEM (DeKosky i wsp.) z udziałem ponad 3000 osób starszych nie wykazało, by 240 mg ekstraktu dziennie zmniejszało ryzyko demencji. Podobnie europejskie GuidAge (Vellas i wsp.) nie potwierdziło ochrony przed chorobą Alzheimera.
Przegląd Cochrane z 2009 roku ocenił dowody na poprawę funkcji poznawczych u osób z otępieniem jako niespójne i niewystarczające. Niektóre późniejsze metaanalizy sugerują niewielki efekt u osób z już rozpoznanym otępieniem, zwłaszcza przy wyższych dawkach, ale wyniki pozostają przedmiotem dyskusji.
U zdrowych, młodych osób – w tym sportowców szukających „lepszego skupienia” – nie ma przekonujących dowodów, że miłorząb poprawia koncentrację, pamięć czy wydolność.
W praktyce oznacza to, że forma ma znaczenie przede wszystkim dla bezpieczeństwa i powtarzalności. Nawet najlepszy ekstrakt nie zapewni jednak efektów, których nie potwierdziły badania kliniczne.
Bezpieczeństwo i interakcje
Miłorząb jest zwykle dobrze tolerowany, ale nie jest obojętny. Najważniejsze kwestie bezpieczeństwa to:
- możliwe nasilenie krwawień przy łączeniu z lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi (metaanaliza Kellermann i Kloft nie wykazała istotnego wzrostu ryzyka przy samym ekstrakcie, ale ostrożność przy lekach pozostaje zalecana);
- konieczność odstawienia na kilka dni przed planowanym zabiegiem chirurgicznym lub stomatologicznym;
- bóle głowy, dolegliwości żołądkowe i reakcje skórne;
- możliwe interakcje z lekami przeciwpadaczkowymi i obniżenie progu drgawkowego;
- brak danych bezpieczeństwa w ciąży i podczas karmienia piersią.
Amerykański National Toxicology Program opisał w badaniach na gryzoniach działanie rakotwórcze wysokich dawek ekstraktu miłorzębu na wątrobę i tarczycę. Przeniesienie tych wyników na ludzi jest niepewne, ale stanowi dodatkowy argument za wyborem oczyszczonych ekstraktów i unikaniem dawek większych niż w badaniach klinicznych.
Kwasy ginkgolowe mogą wywoływać kontaktowe zapalenie skóry, podobnie jak związki z owoców miłorzębu, które w Azji bywają spożywane i powodują zatrucia. Nie należy ich mylić z liśćmi wykorzystywanymi w fitoterapii.
Wnioski redakcji
Spośród dostępnych form miłorzębu najbardziej przewidywalny jest standaryzowany, oczyszczony ekstrakt z liści z podaną zawartością flawonoidów i laktonów terpenowych oraz ograniczoną ilością kwasów ginkgolowych.
Herbaty, sproszkowane liście i ekstrakty bez specyfikacji trudno porównać z badaniami i mogą zawierać więcej niepożądanych związków.
Jednocześnie warto znać ograniczenia: duże badania nie potwierdziły, że miłorząb zapobiega demencji, a u zdrowych osób jego wpływ na koncentrację jest niepewny. Przy lekach rozrzedzających krew decyzję należy skonsultować z lekarzem.
Na naszym serwisie znajdziesz też materiały o różeńcu górskim, o bacopie drobnolistnej oraz o tym, jak odróżnić lek roślinny od suplementu diety.
Bibliografia
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. European Union herbal monograph on Ginkgo biloba L., folium. London: EMA; 2015.
- DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL, et al. Ginkgo biloba for prevention of dementia: a randomized controlled trial. JAMA. 2008;300(19):2253–2262.
- Vellas B, Coley N, Ousset PJ, et al. Long-term use of standardised Ginkgo biloba extract for the prevention of Alzheimer's disease (GuidAge): a randomised placebo-controlled trial. Lancet Neurol. 2012;11(10):851–859.
- Birks J, Grimley Evans J. Ginkgo biloba for cognitive impairment and dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2009;(1):CD003120.
- Kellermann AJ, Kloft C. Is there a risk of bleeding associated with standardized Ginkgo biloba extract therapy? A systematic review and meta-analysis. Pharmacotherapy. 2011;31(5):490–502.
- National Toxicology Program. Toxicology and carcinogenesis studies of Ginkgo biloba extract in F344/N rats and B6C3F1/N mice (gavage studies). Natl Toxicol Program Tech Rep Ser. 2013;(578):1–183.
