Historia melatoniny: jak suplement stał się popularny
Melatonina jest dziś jednym z najczęściej kupowanych suplementów „na sen” w Polsce i na świecie. Niewiele osób wie jednak, że jej historia zaczęła się od kijanek, fragmentów bydlęcych szyszynek i poszukiwań leku na choroby skóry. Redakcja prześledziła drogę tej cząsteczki od laboratorium do szafki nocnej.
Zagadka szyszynki
Szyszynka, niewielki gruczoł położony w głębi mózgu, od wieków intrygowała badaczy. Kartezjusz w XVII wieku uznał ją za miejsce kontaktu duszy z ciałem. Przez długi czas jej rzeczywista funkcja pozostawała jednak nieznana, a w medycynie traktowano ją raczej jako szczątkowy narząd.
Przełom przyniosły obserwacje z 1917 roku. Amerykańscy badacze McCord i Allen zauważyli, że kijanki karmione wyciągiem z bydlęcych szyszynek stawały się wyraźnie jaśniejsze. Coś w tym gruczole wpływało na komórki barwnikowe skóry, ale ówczesna chemia nie pozwalała zidentyfikować tej substancji.
Na odpowiedź trzeba było czekać ponad czterdzieści lat. W tym czasie rozwój biochemii i technik oczyszczania białek oraz drobnych cząsteczek otworzył drogę do poszukiwań, które wymagały przetworzenia ogromnych ilości materiału zwierzęcego.
Ta wczesna faza dobrze pokazuje, że historia melatoniny nie zaczęła się od snu. Pierwotnie interesowano się nią jako potencjalnym czynnikiem rozjaśniającym skórę, co miało pomóc w zrozumieniu chorób barwnikowych, takich jak bielactwo.
Odkrycie w Yale
W 1958 roku dermatolog Aaron Lerner z Uniwersytetu Yale wraz ze współpracownikami wyizolował substancję odpowiedzialną za rozjaśnianie skóry płazów. Zespół przetworzył dziesiątki tysięcy bydlęcych szyszynek, a wynik opisał w krótkiej pracy w „Journal of the American Chemical Society”.
Nazwę „melatonina” utworzono z połączenia słów „melanocyt” i „serotonina”, bo cząsteczka okazała się pochodną serotoniny. Chemicznie to N-acetylo-5-metoksytryptamina, syntetyzowana z tryptofanu w kilku etapach enzymatycznych.
Lerner liczył na lek na bielactwo, ale melatonina nie spełniła tych oczekiwań u ludzi. Zamiast tego w kolejnych latach badacze odkryli coś ważniejszego: jej wydzielanie podlega rytmowi dobowemu, rośnie po zmroku i jest hamowane przez światło.
W latach 60. i 70. Richard Wurtman i Julius Axelrod opisali, jak informacja o świetle dociera z siatkówki do szyszynki i reguluje produkcję melatoniny. Hormon zyskał miano „chemicznego sygnału ciemności”, a jego rola w regulacji zegara biologicznego stała się głównym kierunkiem badań.
Boom lat 90.
Prawdziwa popularność przyszła w latach 90. W 1994 roku w USA uchwalono ustawę DSHEA, która pozwoliła sprzedawać wiele substancji jako suplementy diety bez rejestracji leku. Melatonina, jako związek występujący naturalnie w organizmie i w niektórych produktach spożywczych, trafiła na półki drogerii.
Rok później ukazały się prace zespołu z MIT, w tym badanie Zhdanovej i Wurtmana, wskazujące, że nawet niskie dawki, rzędu 0,1–0,3 mg, mogą przyspieszać zasypianie. Jednocześnie media obwołały melatoninę „cudownym hormonem” na starzenie, odporność i raka, a popularne książki obiecywały znacznie więcej, niż potwierdzały badania.
Popyt był ogromny. Szybko jednak okazało się, że wiele szumnych obietnic nie ma pokrycia. Pozostało to, co dało się udokumentować: wpływ na czas zasypiania i przesunięcie zegara biologicznego, przydatne przy zmianie stref czasowych.
Przegląd Cochrane z 2002 roku (Herxheimer i Petrie) uznał melatoninę za skuteczną w łagodzeniu objawów jet lagu u osób przelatujących przez kilka stref czasowych. To jedno z najmocniejszych wskazań do dziś.
Melatonina w Europie i w Polsce
Europa poszła inną drogą niż USA. W 2007 roku Komisja Europejska, po ocenie EMA, dopuściła lek o przedłużonym uwalnianiu z 2 mg melatoniny do krótkotrwałego leczenia bezsenności pierwotnej u osób po 55. roku życia. Melatonina zyskała tym samym status substancji leczniczej.
EFSA zatwierdziła dwa oświadczenia zdrowotne: przy dawce 1 mg przyjmowanej przed snem melatonina pomaga skrócić czas zasypiania, a przy dawce co najmniej 0,5 mg łagodzi subiektywne odczucie zmiany strefy czasowej.
W Polsce produkty z melatoniną funkcjonują w dwóch kategoriach. Suplementy diety zawierają zwykle do 1 mg w dziennej porcji, zgodnie ze stanowiskiem zespołu doradczego przy GIS, natomiast preparaty o wyższej zawartości są rejestrowane jako produkty lecznicze.
| Okres | Wydarzenie |
|---|---|
| 1917 | Obserwacja rozjaśniania kijanek przez wyciąg z szyszynki |
| 1958 | Izolacja melatoniny przez zespół Lernera (Yale) |
| 1960–1970 | Opis rytmu dobowego i wpływu światła |
| 1994–1995 | DSHEA w USA i boom suplementów |
| 2007 | Lek z melatoniną dopuszczony w UE |
| 2010–2011 | Oświadczenia zdrowotne EFSA |
Takie podejście odróżnia rynek europejski od amerykańskiego, gdzie w suplementach spotyka się porcje 5 czy 10 mg. Większa dawka nie oznacza jednak lepszego snu – badania z lat 90. sugerowały, że niskie porcje bywają równie skuteczne, a wysokie częściej dają poranną senność.
Co wiemy dziś
Metaanaliza Ferracioli-Ody i wsp. z 2013 roku potwierdziła, że melatonina skraca czas zasypiania i nieznacznie wydłuża sen, ale efekt jest skromny – rzędu kilku do kilkunastu minut. Lepiej sprawdza się przy zaburzeniach rytmu dobowego niż w typowej bezsenności związanej ze stresem.
Pojawiły się też problemy jakościowe. Badanie Erland i Saxeny wykazało, że rzeczywista zawartość melatoniny w kanadyjskich suplementach znacznie odbiegała od deklarowanej, a część produktów zawierała serotoninę. W USA opisano z kolei gwałtowny wzrost liczby zatruć dzieci żelkami z melatoniną.
Najważniejsze praktyczne wnioski z historii melatoniny:
- działa przede wszystkim jako sygnał dla zegara biologicznego, a nie jako klasyczny środek nasenny;
- niskie dawki, zgodne z oświadczeniami EFSA, są dobrze przebadane;
- opakowania należy przechowywać poza zasięgiem dzieci;
- osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, przeciwpadaczkowe lub immunosupresyjne powinny skonsultować stosowanie z lekarzem.
Wnioski redakcji
Melatonina przeszła długą drogę: od zagadki szyszynki i kijanek, przez odkrycie w Yale, po masowy rynek suplementów. Jej popularność wyrosła zarówno z rzetelnych badań nad rytmem dobowym, jak i z przesadnych obietnic lat 90.
Dziś wiemy, że najlepiej sprawdza się przy zmianie stref czasowych i problemach z porą zasypiania, a jej działanie nasenne jest umiarkowane.
W Polsce warto rozróżniać suplementy z niską dawką od leków i nie traktować melatoniny jako rozwiązania na każdy problem ze snem. Przewlekła bezsenność wymaga diagnostyki.
Polecamy również nasze artykuły o magnezie i śnie, o higienie snu u sportowców oraz o L-teaninie.
Bibliografia
- Lerner AB, Case JD, Takahashi Y, Lee TH, Mori W. Isolation of melatonin, the pineal gland factor that lightens melanocytes. J Am Chem Soc. 1958;80(10):2587.
- Zhdanova IV, Wurtman RJ, Lynch HJ, et al. Sleep-inducing effects of low doses of melatonin ingested in the evening. Clin Pharmacol Ther. 1995;57(5):552–558.
- Herxheimer A, Petrie KJ. Melatonin for the prevention and treatment of jet lag. Cochrane Database Syst Rev. 2002;(2):CD001520.
- Ferracioli-Oda E, Qawasmi A, Bloch MH. Meta-analysis: melatonin for the treatment of primary sleep disorders. PLoS One. 2013;8(5):e63773.
- Erland LA, Saxena PK. Melatonin natural health products and supplements: presence of serotonin and significant variability of melatonin content. J Clin Sleep Med. 2017;13(2):275–281.
- Lelak K, Vohra V, Neuman MI, et al. Pediatric melatonin ingestions — United States, 2012–2021. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2022;71(22):725–729.
