Komu nie wolno przyjmować N-acetylocysteiny
N-acetylocysteina (NAC) w Polsce kojarzy się przede wszystkim z lekiem na mokry kaszel, ale coraz częściej sięgają po nią także sportowcy i osoby zainteresowane „ochroną wątroby” i antyoksydantami. To substancja o realnym działaniu farmakologicznym, a więc i o realnych przeciwwskazaniach. Redakcja zebrała, kto powinien jej unikać lub stosować ją wyłącznie pod kontrolą lekarza.
Czym jest NAC i jak działa
N-acetylocysteina to acetylowana pochodna aminokwasu cysteiny. W organizmie dostarcza cysteiny niezbędnej do syntezy glutationu – jednego z najważniejszych wewnątrzkomórkowych przeciwutleniaczy. Dodatkowo jej wolna grupa tiolowa rozrywa wiązania dwusiarczkowe w śluzie, co zmniejsza jego lepkość.
W medycynie NAC ma dwa główne zastosowania. Jako lek mukolityczny ułatwia odkrztuszanie w chorobach oskrzeli, a podawana dożylnie w szpitalu jest standardowym antidotum w zatruciu paracetamolem, co szczegółowo opisał Heard w „New England Journal of Medicine”.
W Polsce doustna acetylocysteina jest zarejestrowana jako produkt leczniczy dostępny bez recepty. Spotyka się ją także w suplementach diety, choć status prawny NAC jako składnika żywności bywa w różnych krajach przedmiotem sporów – w USA FDA przez pewien czas kwestionowała możliwość jej sprzedaży jako suplementu.
Fakt, że NAC jest łatwo dostępna, nie oznacza, że jest pozbawiona ryzyka. Charakterystyka produktu leczniczego wymienia konkretne przeciwwskazania, ostrzeżenia i interakcje, które warto znać, zanim sięgnie się po nią „profilaktycznie”.
Bezwzględne przeciwwskazania
Pierwszym i najbardziej oczywistym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na acetylocysteinę lub którąkolwiek substancję pomocniczą. Reakcje alergiczne po doustnej NAC są rzadkie, ale możliwe, a po podaniu dożylnym reakcje anafilaktoidalne opisywano stosunkowo często, jak wskazuje przegląd Sandilands i Batemana.
Charakterystyki doustnych preparatów mukolitycznych wymieniają też ograniczenia wiekowe dla najmłodszych dzieci. U niemowląt i małych dzieci odruch kaszlowy jest słaby, a rozrzedzona wydzielina może utrudniać oddychanie.
Część postaci leku, zwłaszcza tabletki musujące i proszki, zawiera aspartam lub inne źródła fenyloalaniny. Dla osób z fenyloketonurią to istotne przeciwwskazanie, wymagające wyboru innej formy.
W praktyce lista przeciwwskazań zależy od konkretnego produktu, dlatego zawsze należy przeczytać ulotkę. Suplementy diety nie mają obowiązku tak szczegółowego informowania o ryzyku, co jest dodatkowym argumentem za ostrożnością.
Grupy wymagające szczególnej ostrożności
Oprócz bezwzględnych przeciwwskazań istnieją sytuacje, w których NAC można stosować tylko po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą:
- astma oskrzelowa – NAC może wywołać skurcz oskrzeli, szczególnie w postaci wziewnej;
- czynna lub przebyta choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy – możliwe podrażnienie błony śluzowej;
- ciąża i karmienie piersią – stosowanie tylko przy wyraźnych wskazaniach;
- nietolerancja histaminy – długotrwałe stosowanie bywa wiązane z nasileniem objawów;
- osoby z osłabionym odruchem kaszlowym, które nie są w stanie skutecznie odkrztusić wydzieliny.
Oddzielnym zagadnieniem jest choroba nowotworowa. Badania na myszach (Sayin i wsp., Le Gal i wsp.) pokazały, że NAC i inne antyoksydanty mogą przyspieszać rozwój raka płuca i przerzutów czerniaka. Nie są to dane z badań u ludzi, ale osoby z rozpoznanym nowotworem lub w trakcie leczenia onkologicznego nie powinny stosować NAC bez zgody onkologa.
Przy niewydolności nerek lub wątroby metabolizm NAC może być zmieniony. Osoby z tymi schorzeniami powinny ustalić stosowanie z lekarzem prowadzącym, nawet jeśli preparat jest dostępny bez recepty.
Interakcje z lekami
NAC wchodzi w kilka klinicznie istotnych interakcji. Najważniejsze z nich zestawiono w tabeli.
| Lek lub grupa | Co może się stać | Postępowanie |
|---|---|---|
| Nitrogliceryna i inne azotany | Nasilenie rozszerzenia naczyń, spadek ciśnienia, ból głowy | Unikać łączenia bez nadzoru lekarza |
| Leki przeciwkaszlowe | Zaleganie rozrzedzonej wydzieliny w oskrzelach | Nie łączyć |
| Doustne antybiotyki | Możliwa inaktywacja części antybiotyków | Zachować odstęp co najmniej 2 godzin |
| Węgiel aktywowany | Osłabienie działania NAC | Nie przyjmować jednocześnie |
| Karbamazepina | Opisywane zmiany stężenia leku | Konsultacja z lekarzem |
Połączenie z nitrogliceryną jest szczególnie istotne dla osób z chorobą wieńcową. Opisane w literaturze nasilenie efektu naczyniorozszerzającego może prowadzić do omdleń.
Z kolei jednoczesne przyjmowanie leków hamujących kaszel i mukolityków jest błędem, który często popełnia się w domowym leczeniu przeziębienia. Rozrzedzona wydzielina musi zostać odkrztuszona, a nie zatrzymana w drogach oddechowych.
NAC a sport
W środowisku sportowym NAC bywa stosowana jako antyoksydant „na regenerację”. Tymczasem przegląd Merry’ego i Ristowa wskazuje, że wysokie dawki antyoksydantów mogą osłabiać sygnały adaptacyjne wywoływane przez trening, w tym część korzyści metabolicznych.
Z tego powodu przewlekłe przyjmowanie NAC w okresie budowania formy nie jest neutralne. Nie oznacza to zakazu, ale osoby trenujące powinny rozważyć, czy potencjalna korzyść uzasadnia stałe stosowanie.
NAC nie znajduje się na liście substancji zabronionych WADA. Jak przy każdym suplemencie, problemem może być jednak jakość i ewentualne zanieczyszczenia produktów spoza rynku leków.
Najczęstsze działania niepożądane doustnej NAC to nudności, zgaga, biegunka i nieprzyjemny, siarkowy zapach. Przy wystąpieniu wysypki, duszności czy obrzęku należy natychmiast przerwać stosowanie i skontaktować się z lekarzem.
Wnioski redakcji
N-acetylocysteina to lek z jasno opisanymi wskazaniami, a nie obojętny „antyoksydant do wszystkiego”. Bezwzględnie nie powinny jej stosować osoby uczulone, a w zależności od preparatu także małe dzieci i osoby z fenyloketonurią.
Szczególnej ostrożności wymagają astma, choroba wrzodowa, ciąża, nowotwory oraz przyjmowanie azotanów, leków przeciwkaszlowych czy antybiotyków.
Sportowcy powinni pamiętać, że przewlekła suplementacja antyoksydantami może osłabiać adaptację do treningu.
Polecamy także nasze artykuły o glutationie i jego prekursorach, o sylimarynie w ochronie wątroby oraz o witaminie C i E u osób trenujących.
Bibliografia
- Heard KJ. Acetylcysteine for acetaminophen poisoning. N Engl J Med. 2008;359(3):285–292.
- Sandilands EA, Bateman DN. Adverse reactions associated with acetylcysteine. Clin Toxicol (Phila). 2009;47(2):81–88.
- Cazzola M, Calzetta L, Page C, et al. Influence of N-acetylcysteine on chronic bronchitis or COPD exacerbations: a meta-analysis. Eur Respir Rev. 2015;24(137):451–461.
- Sayin VI, Ibrahim MX, Larsson E, et al. Antioxidants accelerate lung cancer progression in mice. Sci Transl Med. 2014;6(221):221ra15.
- Le Gal K, Ibrahim MX, Wiel C, et al. Antioxidants can increase melanoma metastasis in mice. Sci Transl Med. 2015;7(308):308re8.
- Merry TL, Ristow M. Do antioxidant supplements interfere with skeletal muscle adaptation to exercise training? J Physiol. 2016;594(18):5135–5147.
