Kwas foliowy: czym jest i jak działa
Kwas foliowy kojarzy się przede wszystkim z przygotowaniem do ciąży, ale jego rola w organizmie jest znacznie szersza. Uczestniczy w podziałach komórek, tworzeniu krwi i przemianach aminokwasów. Redakcja wyjaśnia, czym różni się od naturalnych folianów, jak działa i kiedy jego suplementacja ma solidne podstawy naukowe.
Foliany a kwas foliowy
Słowo „foliany” to nazwa całej grupy związków o aktywności witaminy B9. Naturalnie występują w zielonych warzywach liściastych, roślinach strączkowych, wątróbce i jajach. Nazwa pochodzi od łacińskiego „folium” – liść – bo po raz pierwszy wyizolowano je z liści szpinaku.
Kwas foliowy to syntetyczna, utleniona forma tej witaminy, stosowana w suplementach i do wzbogacania żywności. Jest stabilniejszy niż naturalne foliany i lepiej się wchłania: EFSA przyjmuje, że kwas foliowy przyjmowany z posiłkiem ma biodostępność około 1,7 razy wyższą niż foliany z żywności.
Historia witaminy B9 zaczęła się w latach 30. XX wieku od pracy Lucy Wills, która w Indiach opisała niedokrwistość ciężarnych ustępującą po podaniu ekstraktu drożdżowego. Czynnik ten nazwano później „czynnikiem Wills”, a kwas foliowy zsyntetyzowano w latach 40.
Do oceny spożycia stosuje się równoważnik folianowy (DFE), który uwzględnia różnice we wchłanianiu. EFSA ustaliła odpowiednie spożycie dla dorosłych na 330 µg DFE dziennie, a dla kobiet w ciąży – 600 µg DFE.
Jak działa w organizmie
Po wchłonięciu kwas foliowy musi zostać zredukowany przez enzym reduktazę dihydrofolianową do tetrahydrofolianu (THF). To właśnie THF i jego pochodne przenoszą jednostki jednowęglowe – grupy metylowe, formylowe i metylenowe – niezbędne do wielu reakcji.
Najważniejsze procesy zależne od folianów to:
- synteza puryn i tymidyny – budulców DNA, niezbędnych przy każdym podziale komórki;
- przekształcanie homocysteiny w metioninę, we współpracy z witaminą B12;
- dostarczanie grup metylowych do metylacji DNA i białek;
- przemiany aminokwasów, m.in. seryny i glicyny.
Ponieważ foliany są potrzebne do syntezy DNA, ich niedobór najsilniej odczuwają tkanki szybko dzielące się: szpik kostny, nabłonek jelit i rozwijający się zarodek. Klasycznym objawem niedoboru jest niedokrwistość megaloblastyczna z dużymi, niedojrzałymi krwinkami czerwonymi.
Ścisła współpraca z witaminą B12 jest kluczowa. Bez B12 foliany zostają „uwięzione” w postaci metylotetrahydrofolianu i nie mogą być dalej wykorzystywane. Dlatego niedobory obu witamin dają podobny obraz krwi.
Kwas foliowy i ciąża
Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem kwasu foliowego jest zapobieganie wadom cewy nerwowej, takim jak rozszczep kręgosłupa czy bezmózgowie. Cewa nerwowa zamyka się w ciągu pierwszych czterech tygodni po zapłodnieniu – często zanim kobieta wie, że jest w ciąży.
Przełomowe badanie brytyjskiego Medical Research Council z 1991 roku wykazało, że suplementacja kwasem foliowym u kobiet, które wcześniej urodziły dziecko z wadą cewy nerwowej, zmniejsza ryzyko nawrotu o około 70%. Rok później węgierskie badanie Czeizela i Dudása potwierdziło skuteczność w zapobieganiu pierwszemu wystąpieniu wady.
Na tej podstawie zalecenia w Polsce i w Europie mówią o przyjmowaniu 0,4 mg kwasu foliowego dziennie przez kobiety planujące ciążę, najlepiej co najmniej 12 tygodni przed poczęciem, i kontynuowaniu w pierwszym trymestrze. W grupach podwyższonego ryzyka lekarz może zalecić wyższą dawkę.
W USA, Kanadzie i wielu innych krajach wprowadzono obowiązkowe wzbogacanie mąki kwasem foliowym, co według przeglądu Crider i wsp. zmniejszyło częstość wad cewy nerwowej. W Polsce takiego obowiązku nie ma, dlatego suplementacja pozostaje podstawową strategią.
Kwas foliowy czy metylofolian
W ostatnich latach popularność zyskały preparaty z aktywną formą – 5-metylotetrahydrofolianem (5-MTHF), często w postaci soli wapniowej. Producenci podkreślają, że nie wymaga on aktywacji i jest korzystny dla osób z wariantem genu MTHFR.
| Cecha | Kwas foliowy | 5-MTHF (metylofolian) |
|---|---|---|
| Forma | Syntetyczna, utleniona | Aktywna, zredukowana |
| Dowody w prewencji wad cewy nerwowej | Bardzo silne, wiele badań | Mniej badań klinicznych |
| Wymaga przekształcenia | Tak (DHFR, MTHFR) | Nie |
| Niezmetabolizowany kwas w krwi | Możliwy przy wysokich dawkach | Nie występuje |
| Cena | Niska | Wyższa |
Wariant MTHFR C677T jest w populacji europejskiej częsty i nieco obniża aktywność enzymu. Nie oznacza to jednak, że kwas foliowy przestaje działać – w badaniach prewencyjnych uczestniczyły osoby z różnymi genotypami. Rutynowe badania genetyczne MTHFR nie są zalecane przez większość towarzystw naukowych.
Metylofolian jest rozsądną alternatywą, ale zalecenia dotyczące profilaktyki wad cewy nerwowej wciąż opierają się przede wszystkim na kwasie foliowym, bo to on został przebadany w dużych próbach.
Wybór formy warto omówić z lekarzem, zwłaszcza w przypadku wcześniejszych powikłań ciąży.
Bezpieczeństwo i ograniczenia
Górny tolerowany poziom spożycia syntetycznego kwasu foliowego ustalono dla dorosłych na 1 mg dziennie. Limit ten nie dotyczy naturalnych folianów z żywności. Głównym powodem jego ustalenia jest ryzyko maskowania niedoboru witaminy B12.
Wysokie dawki kwasu foliowego mogą skorygować niedokrwistość wywołaną brakiem B12, ale nie zatrzymują uszkodzenia układu nerwowego. Osoba z niedoborem B12 – na przykład starsza, na diecie wegańskiej lub przyjmująca metforminę – może mieć dobre wyniki morfologii, a jednocześnie rozwijającą się neuropatię.
Kwas foliowy wchodzi w interakcje z niektórymi lekami. Metotreksat, stosowany w reumatologii i onkologii, działa jako antagonista folianów, a suplementację w jego trakcie ustala lekarz. Leki przeciwpadaczkowe, sulfasalazyna i trimetoprim mogą obniżać poziom folianów.
U sportowców kwas foliowy nie wykazuje działania ergogenicznego, ale jego niedobór, podobnie jak niedobór żelaza czy B12, może obniżać wydolność przez wpływ na produkcję krwinek.
Wnioski redakcji
Kwas foliowy to syntetyczna forma witaminy B9, niezbędna do syntezy DNA, podziałów komórek i przemian homocysteiny. Jego najważniejszym, dobrze udowodnionym zastosowaniem jest zapobieganie wadom cewy nerwowej.
Kobiety planujące ciążę powinny przyjmować 0,4 mg dziennie z wyprzedzeniem, a wyższe dawki stosować wyłącznie na zalecenie lekarza.
Nie należy przekraczać 1 mg syntetycznego kwasu foliowego dziennie bez wskazań, a przy podejrzeniu niedoboru B12 warto go wykluczyć badaniami.
Polecamy również nasze teksty o witaminie B12 u osób na diecie roślinnej, o homocysteinie oraz o żelazie u kobiet trenujących.
Bibliografia
- Wills L. Treatment of "pernicious anaemia of pregnancy" and "tropical anaemia" with special reference to yeast extract as a curative agent. Br Med J. 1931;1(3676):1059–1064.
- MRC Vitamin Study Research Group. Prevention of neural tube defects: results of the Medical Research Council Vitamin Study. Lancet. 1991;338(8760):131–137.
- Czeizel AE, Dudás I. Prevention of the first occurrence of neural-tube defects by periconceptional vitamin supplementation. N Engl J Med. 1992;327(26):1832–1835.
- Crider KS, Bailey LB, Berry RJ. Folic acid food fortification — its history, effect, concerns, and future directions. Nutrients. 2011;3(3):370–384.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific Opinion on Dietary Reference Values for folate. EFSA J. 2014;12(11):3893.
- https://sterydyanaboliczne-polska.com/produkt/onyx-pharma-test-cyp-250-onyx/
