Komu nie wolno przyjmować żeń-szenia
Żeń-szeń od stuleci uchodzi za roślinę dodającą sił, a dziś jest składnikiem setek suplementów „na energię”, „na odporność” i „dla aktywnych”. Mimo naturalnego pochodzenia zawiera aktywne związki, które mogą wchodzić w interakcje z lekami i nasilać niektóre choroby. Redakcja zebrała przeciwwskazania i sytuacje wymagające ostrożności.
Jaki żeń-szeń i co zawiera
Pod nazwą „żeń-szeń” kryje się kilka roślin. Najczęściej chodzi o żeń-szeń właściwy (Panax ginseng), zwany koreańskim lub azjatyckim, oraz żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius). Tzw. żeń-szeń syberyjski to inna roślina – eleuterokok kolczasty – o odmiennym składzie chemicznym.
Główne związki czynne żeń-szenia z rodzaju Panax to ginsenozydy, czyli saponiny triterpenowe. Wyróżnia się ich kilkadziesiąt, a ich proporcje różnią się między gatunkami, częściami korzenia i sposobem przetwarzania – na przykład żeń-szeń czerwony jest parowany przed suszeniem.
Europejska Agencja Leków opracowała monografię korzenia żeń-szenia, w której uznaje jego tradycyjne stosowanie w stanach osłabienia i zmęczenia. Monografia zawiera także listę przeciwwskazań i ostrzeżeń, które stanowią dobry punkt wyjścia dla tego artykułu.
Przegląd systematyczny Shergis i wsp. wskazał, że jakość badań klinicznych nad żeń-szeniem jest zróżnicowana, a efekty często niewielkie. Tym bardziej warto rozważyć, czy potencjalna korzyść uzasadnia ryzyko u osób z grup wymienionych poniżej.
Kto nie powinien przyjmować żeń-szenia
Na podstawie monografii EMA, charakterystyk produktów i przeglądów literatury można wskazać grupy, w których żeń-szenia nie należy stosować bez wyraźnej zgody lekarza:
- kobiety w ciąży i karmiące piersią – brak danych bezpieczeństwa, a w badaniach na zwierzętach opisywano działanie na rozwój zarodka;
- dzieci i młodzież poniżej 18. roku życia – monografia EMA nie zaleca stosowania;
- osoby z nowotworami hormonozależnymi, np. rakiem piersi, macicy czy jajnika – niektóre ginsenozydy wykazują aktywność estrogenopodobną;
- osoby z niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym;
- osoby z nadwrażliwością na żeń-szeń lub rośliny z rodziny araliowatych.
Ciąża jest najczęściej pomijanym przeciwwskazaniem, bo żeń-szeń bywa obecny w napojach energetycznych i herbatkach. Kobiety w ciąży powinny czytać skład produktów, które z pozoru nie są suplementami.
W przypadku nowotworów hormonozależnych dowody pochodzą głównie z badań laboratoryjnych i opisów przypadków, ale ostrożność jest uzasadniona, a decyzję powinien podjąć onkolog.
Pojawiają się także doniesienia o krwawieniach z dróg rodnych i bolesności piersi u kobiet po menopauzie stosujących żeń-szeń, co również łączy się z jego możliwym działaniem hormonalnym.
Interakcje z lekami
Interakcje stanowią najpoważniejszy problem praktyczny. Najlepiej opisane z nich zebrano w tabeli.
| Lek lub grupa | Możliwy efekt | Źródło dowodów |
|---|---|---|
| Warfaryna | Osłabienie działania przeciwzakrzepowego | Badanie randomizowane (Yuan i wsp.) dla żeń-szenia amerykańskiego |
| Leki przeciwcukrzycowe, insulina | Nasilenie spadku glikemii | Badania kliniczne i opisy przypadków |
| Inhibitory MAO (np. fenelzyna) | Bezsenność, drżenie, objawy maniakalne | Opisy przypadków |
| Leki immunosupresyjne | Możliwe osłabienie działania | Dane teoretyczne |
| Stymulanty, kofeina | Nasilenie pobudzenia, kołatanie serca | Obserwacje kliniczne |
W randomizowanym badaniu Yuana i wsp. osoby przyjmujące warfarynę i żeń-szeń amerykański miały niższe wskaźniki INR niż grupa placebo. Osłabienie działania przeciwzakrzepowego zwiększa ryzyko zakrzepicy i udaru, dlatego to połączenie jest szczególnie niebezpieczne.
U osób z cukrzycą żeń-szeń może obniżać stężenie glukozy. W połączeniu z lekami przeciwcukrzycowymi zwiększa to ryzyko hipoglikemii, zwłaszcza przy intensywnym wysiłku fizycznym.
Ze względu na możliwy wpływ na krzepnięcie i glikemię żeń-szeń zwykle odstawia się na co najmniej tydzień przed planowanym zabiegiem chirurgicznym.
Choroby wymagające ostrożności
Osoby z bezsennością, zaburzeniami lękowymi i chorobą afektywną dwubiegunową powinny podchodzić do żeń-szenia ostrożnie. Opisywano przypadki wywołania epizodu maniakalnego u osób z predyspozycją.
Często polecamy Sarms.
W 1979 roku Siegel opisał w „JAMA” tzw. zespół nadużywania żeń-szenia: nadciśnienie, nerwowość, bezsenność, biegunkę i zmiany skórne u osób przyjmujących duże ilości przez długi czas. Choć metodologia tej pracy była krytykowana, obraz działań niepożądanych zgadza się z późniejszymi obserwacjami.
Choroby autoimmunologiczne to kolejna grupa wymagająca rozwagi. Żeń-szeń wykazuje działanie immunomodulujące, a jego wpływ na przebieg takich chorób jak toczeń czy reumatoidalne zapalenie stawów nie został dobrze zbadany.
Osoby z chorobami serca, zwłaszcza zaburzeniami rytmu, powinny unikać łączenia żeń-szenia z innymi stymulantami, takimi jak kofeina czy synefryna, często obecnymi razem w przedtreningówkach.
Bezpieczniejsze stosowanie u zdrowych osób
Dla zdrowych dorosłych, bez przyjmowanych leków, żeń-szeń w dawkach odpowiadających monografii EMA jest uważany za dość bezpieczny. Najczęstsze działania niepożądane to bezsenność, bóle głowy i dolegliwości żołądkowe.
Monografia zaleca ograniczenie czasu ciągłego stosowania do około trzech miesięcy. Przyjmowanie preparatu rano lub do południa zmniejsza ryzyko problemów ze snem.
Warto wybierać produkty z podaną zawartością ginsenozydów i informacją o gatunku rośliny. Badania jakości suplementów z żeń-szeniem wielokrotnie wykazywały duże różnice w faktycznej zawartości związków czynnych.
Sportowcy powinni pamiętać, że przegląd Cochrane dotyczący funkcji poznawczych nie znalazł przekonujących dowodów korzyści, a wpływ na wydolność fizyczną w badaniach jest niespójny.
Wnioski redakcji
Żeń-szeń nie jest obojętnym „ziółkiem”. Nie powinny go przyjmować kobiety w ciąży i karmiące, dzieci, osoby z nowotworami hormonozależnymi oraz z niekontrolowanym nadciśnieniem.
Szczególnie ważne są interakcje z warfaryną, lekami przeciwcukrzycowymi i inhibitorami MAO. Przed zabiegami preparat należy odstawić.
Zdrowi dorośli mogą go stosować krótkoterminowo, pamiętając, że dowody skuteczności są umiarkowane.
Polecamy także nasze materiały o różeńcu górskim, o ashwagandzie oraz o tym, jak rozpoznać interakcje suplementów z lekami.
Bibliografia
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. European Union herbal monograph on Panax ginseng C.A. Meyer, radix. London: EMA; 2014.
- Shergis JL, Zhang AL, Zhou W, Xue CC. Panax ginseng in randomised controlled trials: a systematic review. Phytother Res. 2013;27(7):949–965.
- Yuan CS, Wei G, Dey L, et al. Brief communication: American ginseng reduces warfarin's effect in healthy patients: a randomized, controlled trial. Ann Intern Med. 2004;141(1):23–27.
- Siegel RK. Ginseng abuse syndrome. Problems with the panacea. JAMA. 1979;241(15):1614–1615.
- Geng J, Dong J, Ni H, et al. Ginseng for cognition. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD007769.
- Kiefer D, Pantuso T. Panax ginseng. Am Fam Physician. 2003;68(8):1539–1542.
