Historia ekdysteronu: jak suplement stał się popularny
Ekdysteron to jedna z najciekawszych historii w świecie suplementów. Zaczęła się od poczwarek jedwabnika, przeszła przez laboratoria radzieckie i zakończyła się – przynajmniej na razie – na liście monitoringowej Światowej Agencji Antydopingowej. Redakcja prześledziła, jak hormon owadów stał się modnym składnikiem odżywek.
Hormon linienia owadów
Pierwszym ekdysteroidem poznanym przez naukę był ekdyzon. W 1954 roku niemieccy biochemicy Adolf Butenandt i Peter Karlson wyizolowali go w postaci krystalicznej z poczwarek jedwabnika. Aby uzyskać zaledwie kilkadziesiąt miligramów substancji, przetworzyli setki kilogramów materiału.
Ekdysteroidy kontrolują u owadów i innych stawonogów linienie i metamorfozę. Ich nazwa pochodzi od greckiego słowa „ekdysis”, oznaczającego zrzucanie skóry. Chemicznie są to steroidy, ale ich budowa i receptory różnią się od ludzkich hormonów płciowych.
Ekdysteron, czyli 20-hydroksyekdyzon, okazał się główną aktywną formą hormonu u wielu owadów. Jest to cząsteczka bardziej polarna od testosteronu i nie wiąże się z ludzkim receptorem androgenowym.
Przez pierwsze lata badania nad ekdysteroidami były domeną entomologii. Nikt nie przypuszczał, że kilka dekad później ta sama cząsteczka będzie reklamowana kulturystom.
Rośliny pełne ekdysteroidów
W latach 60. japońscy badacze, m.in. zespoły Nakanishiego i Takemoto, odkryli, że niektóre rośliny zawierają ekdysteroidy w ilościach wielokrotnie większych niż owady. Te fitoekdysteroidy prawdopodobnie chronią rośliny przed owadami roślinożernymi, zaburzając ich rozwój.
Przegląd Dinana opisuje, że ekdysteroidy wykryto w setkach gatunków roślin. Szczególnie bogate są szczodrak krokoszowaty (Leuzea, Rhaponticum carthamoides), Cyanotis arachnoidea, komosa ryżowa i szpinak, choć w tym ostatnim ilości są niewielkie.
| Źródło | Rola w historii |
|---|---|
| Poczwarki jedwabnika | Pierwsza izolacja ekdyzonu (1954) |
| Szczodrak krokoszowaty (Leuzea) | Badania radzieckie, tradycyjny „tonik” |
| Cyanotis arachnoidea | Główne źródło przemysłowe ekdysteronu w suplementach |
| Szpinak, komosa ryżowa | Źródła spożywcze, popularne w marketingu |
Odkrycie dużych ilości ekdysteroidów w roślinach otworzyło drogę do ich taniej produkcji. To z kolei pozwoliło badaczom testować je na ssakach – i tu zaczęła się „sportowa” część historii.
Szczodrak krokoszowaty był od dawna stosowany w medycynie ludowej Syberii jako środek wzmacniający. Badacze radzieccy połączyli tę tradycję z nową wiedzą chemiczną.
Era radziecka i pierwsze suplementy
W latach 70. i 80. w ZSRR prowadzono badania nad wpływem ekdysteroidów na metabolizm białek u zwierząt. Prace m.in. Syrowa sugerowały, że mogą one zwiększać syntezę białek i masę mięśniową bez typowych efektów androgennych. Część tych publikacji ukazała się wyłącznie po rosyjsku, a ich metodologia jest dziś trudna do weryfikacji.
Krążyły pogłoski, że preparaty z szczodraka były stosowane w radzieckim sporcie wyczynowym. Takie historie przyczyniły się do legendy ekdysteronu jako „naturalnego sterydu”, choć twardych dowodów na skuteczność u sportowców nie przedstawiono.
Po upadku ZSRR ekdysteron trafił na rynek suplementów w USA i Europie Zachodniej. W latach 90. i na początku XXI wieku reklamowano go jako bezpieczną alternatywę dla sterydów anabolicznych.
Pierwsze zachodnie badanie kontrolowane – Wilborn i wsp. z 2006 roku – nie wykazało jednak, by ekdysteron w połączeniu z innymi składnikami poprawiał skład ciała czy siłę u trenujących mężczyzn. Zainteresowanie na kilka lat osłabło.
Renesans po 2008 roku
Nowy impuls dały badania komórkowe. Gorelick-Feldman i wsp. w 2008 roku wykazali, że fitoekdysteroidy zwiększają syntezę białek w hodowlach komórek mięśni szkieletowych. W 2014 roku zespół Parr i wsp. zasugerował, że działanie to może zachodzić za pośrednictwem receptora estrogenowego beta, a nie receptora androgenowego.
Kluczowa okazała się publikacja Isenmann i wsp. z 2019 roku w „Archives of Toxicology”. W badaniu z udziałem trenujących siłowo mężczyzn grupy przyjmujące ekdysteron uzyskały większy przyrost masy mięśniowej i siły niż grupa placebo. Autorzy zalecili włączenie ekdysteronu do listy substancji zabronionych w sporcie.
Badanie to miało jednak ograniczenia: niewielką liczbę uczestników, krótki czas trwania i pytania o zawartość deklarowaną w użytych produktach. Wymaga ono niezależnej replikacji, zanim będzie można mówić o udowodnionym działaniu.
Mimo to publikacja wywołała falę marketingu. Na rynku pojawiły się preparaty z „wysokoczystym” ekdysteronem, a fora internetowe porównywały go do sterydów anabolicznych.
Status prawny i ryzyko
Od 2020 roku ekdysteron znajduje się w programie monitoringowym WADA. Nie jest substancją zakazaną, ale agencja zbiera dane o jego stosowaniu, co może w przyszłości zakończyć się wpisaniem na listę zabronionych.
Dla konsumentów w Polsce najważniejsze są kwestie jakości. Badania rynku wykazywały, że w części suplementów zawartość ekdysteronu znacznie odbiegała od deklarowanej, a w niektórych produktach go w ogóle nie było. Inne ryzyko to zanieczyszczenia substancjami zakazanymi.
Najważniejsze rzeczy, o których warto pamiętać:
- dowody skuteczności u ludzi opierają się na niewielkiej liczbie badań;
- długoterminowe bezpieczeństwo nie zostało zbadane;
- sportowcy objęci kontrolą antydopingową powinni śledzić zmiany list WADA;
- osoby z chorobami hormonozależnymi powinny skonsultować stosowanie z lekarzem, ze względu na sugerowany udział receptora estrogenowego.
Wnioski redakcji
Ekdysteron przeszedł drogę od hormonu linienia owadów, przez badania radzieckie, do statusu modnego suplementu. Jego popularność napędzały zarówno nowe odkrycia, jak i legendy o „naturalnym sterydzie”.
Badanie z 2019 roku przyniosło obiecujące wyniki, ale opiera się na małej grupie i wymaga powtórzenia. Od 2020 roku substancja jest monitorowana przez WADA.
Przy wyborze produktów kluczowe są jakość i realna zawartość składnika, które w tej kategorii bywają problemem.
Zachęcamy do lektury naszych tekstów o turkesteronie, o tribulusie oraz o tym, jak sprawdzać wiarygodność badań nad suplementami.
Bibliografia
- Butenandt A, Karlson P. Über die Isolierung eines Metamorphose-Hormons der Insekten in kristallisierter Form. Z Naturforsch B. 1954;9:389–391.
- Dinan L. Phytoecdysteroids: biological aspects. Phytochemistry. 2001;57(3):325–339.
- Báthori M, Tóth N, Hunyadi A, Márki A, Zádor E. Phytoecdysteroids and anabolic-androgenic steroids — structure and effects on humans. Curr Med Chem. 2008;15(1):75–91.
- Wilborn CD, Taylor LW, Campbell BI, et al. Effects of methoxyisoflavone, ecdysterone, and sulfo-polysaccharide supplementation on training adaptations in resistance-trained males. J Int Soc Sports Nutr. 2006;3(2):19–27.
- Gorelick-Feldman J, MacLean D, Ilic N, et al. Phytoecdysteroids increase protein synthesis in skeletal muscle cells. J Agric Food Chem. 2008;56(10):3532–3537.
- Parr MK, Zhao P, Haupt O, et al. Estrogen receptor beta is involved in skeletal muscle hypertrophy induced by the phytoecdysteroid ecdysterone. Mol Nutr Food Res. 2014;58(9):1861–1872.
- Isenmann E, Ambrosio G, Joseph JF, et al. Ecdysteroids as non-conventional anabolic agent: performance enhancement by ecdysterone supplementation in humans. Arch Toxicol. 2019;93(7):1807–1816.
