Probiotyki dla kobiet: czy mają swoją specyfikę
Półki aptek pełne są probiotyków „dla kobiet” w różowych opakowaniach. Czy to tylko marketing, czy rzeczywiście istnieją szczepy i sytuacje, w których kobiety potrzebują innych preparatów niż mężczyźni? Redakcja przyjrzała się mikrobiocie kobiecego organizmu i dowodom stojącym za popularnymi produktami.
Czym jest probiotyk
Zgodnie z definicją przyjętą przez międzynarodowy panel ekspertów ISAPP (Hill i wsp., 2014) probiotyki to żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiedniej ilości przynoszą korzyść zdrowotną gospodarzowi. Kluczowe słowa to „żywe”, „odpowiednia ilość” i „udokumentowana korzyść”.
Działanie probiotyków jest specyficzne dla szczepu, a nie dla gatunku. Lactobacillus rhamnosus GG i inny szczep L. rhamnosus mogą mieć zupełnie odmienne właściwości. Dlatego na etykiecie liczy się pełne oznaczenie: rodzaj, gatunek i kod szczepu.
W Unii Europejskiej termin „probiotyk” jest traktowany jako oświadczenie zdrowotne, a EFSA nie zatwierdziła dotąd żadnego oświadczenia dla probiotyków. W praktyce w Polsce produkty te funkcjonują jako suplementy diety, leki lub wyroby medyczne – w zależności od postaci i deklarowanego zastosowania.
Probiotyki dopochwowe w postaci globulek czy kapsułek to osobna kategoria, często rejestrowana jako produkt leczniczy lub wyrób medyczny. Różnią się drogą podania i mechanizmem działania od preparatów doustnych.
Mikrobiota pochwy – główna różnica
Najważniejszą specyfiką kobiecego organizmu jest mikrobiota pochwy. U większości zdrowych kobiet w wieku rozrodczym dominują w niej pałeczki kwasu mlekowego (Lactobacillus), które wytwarzają kwas mlekowy i utrzymują kwaśne pH, utrudniając rozwój patogenów.
Badanie Ravela i wsp. z 2011 roku opisało pięć głównych typów mikrobioty pochwy (tzw. CST). Cztery z nich są zdominowane przez różne gatunki Lactobacillus, a piąty charakteryzuje się większą różnorodnością bakterii beztlenowych i wyższym pH. Ten piąty typ częściej wiąże się z bakteryjną waginozą.
Skład mikrobioty pochwy zmienia się w ciągu życia i cyklu: pod wpływem estrogenów, w ciąży, po porodzie, w okresie menopauzy, po antybiotykoterapii czy przy zmianie partnera seksualnego.
Po menopauzie spadek estrogenów zmniejsza ilość glikogenu w nabłonku pochwy, który stanowi pożywkę dla pałeczek kwasu mlekowego. To jeden z powodów częstszych infekcji i dolegliwości intymnych w tym okresie.
Co mówią badania
Najlepiej przebadane szczepy „kobiece” to L. rhamnosus GR-1 i L. reuteri RC-14 (wcześniej L. fermentum RC-14). W badaniu Reida i wsp. ich doustne przyjmowanie zwiększało udział pałeczek kwasu mlekowego w pochwie u zdrowych kobiet.
Przegląd Abad i Safdar wskazał, że probiotyki z pałeczkami kwasu mlekowego mogą wspierać leczenie bakteryjnej waginozy i zmniejszać nawroty, ale jakość badań jest umiarkowana. W przypadku grzybicy pochwy i nawracających infekcji układu moczowego wyniki są mniej przekonujące.
| Zastosowanie | Przykładowe szczepy w badaniach | Siła dowodów |
|---|---|---|
| Bakteryjna waginoza (wsparcie leczenia) | L. rhamnosus GR-1, L. reuteri RC-14, L. crispatus | Umiarkowana |
| Grzybica pochwy | Różne szczepy Lactobacillus | Ograniczona |
| Nawracające ZUM | L. crispatus (dopochwowo) | Ograniczona |
| Biegunka poantybiotykowa | L. rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii | Dobra |
| Zespół jelita drażliwego | Różne mieszanki | Umiarkowana, niejednolita |
Kwestie jelitowe nie są specyficzne dla płci, ale kobiety częściej cierpią na zespół jelita drażliwego. Metaanaliza Forda i wsp. sugeruje, że niektóre probiotyki mogą łagodzić objawy IBS, choć trudno wskazać jeden najlepszy szczep.
W ciąży probiotyki badano m.in. w zapobieganiu cukrzycy ciążowej. Przegląd Cochrane z 2021 roku nie potwierdził skuteczności w tym zakresie, a w niektórych badaniach odnotowano wyższe ryzyko stanu przedrzucawkowego, co wymaga dalszych analiz.
Jak wybrać preparat
Jeśli probiotyk ma wspierać zdrowie intymne, warto szukać produktów zawierających szczepy przebadane w tym kierunku. Przy wyborze pomocna jest prosta lista kontrolna:
- pełne oznaczenie szczepu z kodem (np. GR-1, RC-14, GG);
- liczba żywych bakterii (CFU) na koniec okresu przydatności, a nie w chwili produkcji;
- zgodność szczepu z celem stosowania i dostępne badania;
- warunki przechowywania – niektóre preparaty wymagają lodówki;
- droga podania: doustna lub dopochwowa, w zależności od problemu.
Probiotyk w różowym opakowaniu nie musi zawierać innych szczepów niż preparat ogólny. Hasło „dla kobiet” nie jest kategorią regulowaną, dlatego liczy się skład, a nie design.
Doustne probiotyki potrzebują czasu, aby wpłynąć na mikrobiotę pochwy – w badaniach zwykle obserwowano zmiany po kilku tygodniach. Preparaty dopochwowe działają szybciej, ale ich stosowanie warto omówić z ginekologiem.
W przypadku antybiotykoterapii probiotyk najlepiej przyjmować w odstępie co najmniej 2 godzin od antybiotyku i kontynuować przez pewien czas po zakończeniu leczenia.
Bezpieczeństwo i kiedy iść do lekarza
U zdrowych kobiet probiotyki są bardzo bezpieczne. Mogą powodować przejściowe wzdęcia i zmiany rytmu wypróżnień w pierwszych dniach stosowania.
Ostrożność jest konieczna u osób z ciężkim upośledzeniem odporności, z centralnymi cewnikami naczyniowymi lub w ciężkim stanie klinicznym. Opisywano rzadkie przypadki zakażeń krwi wywołanych szczepami probiotycznymi.
Objawy takie jak nietypowa wydzielina, nieprzyjemny zapach, świąd, pieczenie czy ból podczas oddawania moczu wymagają konsultacji z lekarzem. Samodzielne leczenie probiotykami może opóźnić rozpoznanie infekcji przenoszonej drogą płciową lub innej choroby wymagającej leczenia.
Kobiety w ciąży i karmiące powinny wybierać preparaty po rozmowie z lekarzem prowadzącym, choć większość popularnych szczepów Lactobacillus i Bifidobacterium uważa się za bezpieczne.
Wnioski redakcji
Probiotyki dla kobiet mają swoją specyfikę głównie w zakresie zdrowia intymnego, bo mikrobiota pochwy zależy od pałeczek kwasu mlekowego i od estrogenów. Najlepiej przebadane szczepy to m.in. L. rhamnosus GR-1 i L. reuteri RC-14.
Poza tym obszarem potrzeby kobiet i mężczyzn są podobne, a hasło „dla kobiet” na opakowaniu nie gwarantuje lepszego składu.
Kluczowe jest pełne oznaczenie szczepu, liczba żywych bakterii i dopasowanie do celu. Niepokojące objawy intymne zawsze wymagają konsultacji ginekologicznej.
Polecamy także nasze artykuły o prebiotykach i błonniku, o zdrowiu jelit u sportowców oraz o żelazie i witaminach dla kobiet trenujących.
Bibliografia
- Hill C, Guarner F, Reid G, et al. Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2014;11(8):506–514.
- Ravel J, Gajer P, Abdo Z, et al. Vaginal microbiome of reproductive-age women. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011;108(Suppl 1):4680–4687.
- Reid G, Charbonneau D, Erb J, et al. Oral use of Lactobacillus rhamnosus GR-1 and L. fermentum RC-14 significantly alters vaginal flora: randomized, placebo-controlled trial in 64 healthy women. FEMS Immunol Med Microbiol. 2003;35(2):131–134.
- Abad CL, Safdar N. The role of lactobacillus probiotics in the treatment or prevention of urogenital infections — a systematic review. J Chemother. 2009;21(3):243–252.
- Ford AC, Harris LA, Lacy BE, Quigley EMM, Moayyedi P. Systematic review with meta-analysis: the efficacy of prebiotics, probiotics, synbiotics and antibiotics in irritable bowel syndrome. Aliment Pharmacol Ther. 2018;48(10):1044–1060.
- Davidson SJ, Barrett HL, Price SA, Callaway LK, Dekker Nitert M. Probiotics for preventing gestational diabetes. Cochrane Database Syst Rev. 2021;4(4):CD009951.
