Glukozamina i chondroityna: czym są i jak działają
Glukozamina i chondroityna to najpopularniejsze składniki preparatów „na stawy”, chętnie stosowane przez biegaczy, osoby trenujące siłowo i seniorów. Wokół ich skuteczności toczy się spór od ponad dwudziestu lat. Redakcja wyjaśnia, czym są te substancje, jak mają działać i co naprawdę pokazały badania.
Czym są glukozamina i chondroityna
Glukozamina to aminocukier – połączenie glukozy z grupą aminową. Organizm wytwarza ją samodzielnie i wykorzystuje do budowy glikozaminoglikanów, czyli długich łańcuchów cukrowych stanowiących ważny składnik chrząstki, ścięgien i mazi stawowej.
Chondroityna, a ściślej siarczan chondroityny, to jeden z tych glikozaminoglikanów. W chrząstce stawowej łańcuchy chondroityny przyłączone są do białek, tworząc proteoglikany, takie jak agrekan. Ich ujemny ładunek przyciąga wodę, dzięki czemu chrząstka jest sprężysta i odporna na ściskanie.
W suplementach glukozaminę pozyskuje się najczęściej z pancerzy skorupiaków lub na drodze fermentacji, a chondroitynę – z chrząstek zwierzęcych (bydlęcych, wieprzowych, rekinów, ptaków). Pochodzenie surowca ma znaczenie dla osób z alergiami i dla jakości produktu.
Na rynku glukozamina występuje głównie jako siarczan lub chlorowodorek. W Polsce krystaliczny siarczan glukozaminy jest dostępny także jako produkt leczniczy, co wiąże się z kontrolą jakości każdej serii.
Mechanizm działania
Teoria wydaje się prosta: dostarczając cegiełek do budowy chrząstki, wspieramy jej odbudowę. Rzeczywistość jest bardziej złożona, bo większość przyjętej doustnie glukozaminy jest metabolizowana w wątrobie, a do stawu dociera tylko niewielka część.
Badania laboratoryjne sugerują, że glukozamina i chondroityna mogą działać nie tyle jako budulec, ile jako modulatory procesów zapalnych. Hamują aktywność niektórych enzymów rozkładających chrząstkę, takich jak metaloproteinazy, oraz zmniejszają produkcję mediatorów zapalnych przez chondrocyty.
Chondroityna może dodatkowo wpływać na lepkość mazi stawowej i hamować działanie enzymów rozkładających hialuronian. Mechanizmy te opisano głównie w modelach komórkowych i zwierzęcych.
Efekt kliniczny, jeśli występuje, rozwija się powoli – zwykle po 4–12 tygodniach regularnego stosowania. Dlatego oba składniki zaliczane są do tzw. wolno działających leków objawowych w chorobie zwyrodnieniowej stawów (SYSADOA).
Co pokazały badania
Wczesne badania, w tym praca Reginstera i wsp. w „Lancecie” z 2001 roku, sugerowały, że krystaliczny siarczan glukozaminy może spowalniać zwężanie szpary stawowej w kolanie. Wyniki te zachęciły do szerokiego stosowania, ale były też krytykowane za finansowanie przez producenta.
Duże, niezależne badanie GAIT (Clegg i wsp., 2006) z udziałem ponad 1500 pacjentów nie wykazało, by chlorowodorek glukozaminy, chondroityna lub ich połączenie istotnie zmniejszały ból kolana w całej grupie. Jedynie w podgrupie z bólem umiarkowanym do silnego połączenie wypadło lepiej, choć było to wynikiem analizy dodatkowej.
Metaanaliza sieciowa Wandela i wsp. w „BMJ” z 2010 roku uznała, że różnice względem placebo są klinicznie nieistotne. Z kolei badanie MOVES (Hochberg i wsp., 2016) wykazało, że połączenie siarczanu chondroityny i chlorowodorku glukozaminy było nie gorsze od celekoksybu w zmniejszaniu bólu po pół roku.
| Badanie | Co oceniano | Główny wniosek |
|---|---|---|
| Reginster i wsp. 2001 | Siarczan glukozaminy, 3 lata | Mniejsze zwężenie szpary stawowej |
| GAIT 2006 | Glukozamina HCl, chondroityna, połączenie | Brak istotnego efektu w całej grupie |
| Wandel i wsp. 2010 | Metaanaliza sieciowa | Efekt klinicznie nieistotny |
| MOVES 2016 | Chondroityna + glukozamina vs celekoksyb | Skuteczność porównywalna z celekoksybem |
Rozbieżności tłumaczy się różnicami w formie (siarczan vs chlorowodorek), jakości preparatów, źródle finansowania i populacji badanych. Europejskie towarzystwo ESCEO rekomenduje krystaliczny siarczan glukozaminy i chondroitynę o jakości farmaceutycznej jako leczenie pierwszego rzutu, natomiast wytyczne OARSI i część amerykańskich nie zalecają ich stosowania.
Formy i dawki
W badaniach najczęściej stosowano 1500 mg siarczanu glukozaminy na dobę, w jednej porcji lub podzielone, oraz 800–1200 mg siarczanu chondroityny. Przy wyborze preparatu warto zwracać uwagę na kilka elementów:
- forma glukozaminy – najwięcej dowodów dotyczy krystalicznego siarczanu;
- czystość i pochodzenie chondroityny – jakość farmaceutyczna różni się od surowców spożywczych;
- dawka w porcji zgodna z badaniami, a nie „symboliczna”;
- informacja o alergenach (skorupiaki, ryby);
- dodatek innych składników, np. MSM, kolagenu czy kurkuminy, który utrudnia ocenę skuteczności.
Osoby aktywne fizycznie często sięgają po te składniki profilaktycznie, bez objawów choroby zwyrodnieniowej. Brakuje jednak dobrych badań potwierdzających, że u zdrowych sportowców zapobiegają one urazom lub zwyrodnieniom.
Jeśli po 3 miesiącach regularnego stosowania nie ma poprawy, kontynuacja zwykle nie ma uzasadnienia. Warto wtedy omówić z lekarzem lub fizjoterapeutą inne metody leczenia.
Pamiętajmy, że podstawą leczenia choroby zwyrodnieniowej pozostają aktywność fizyczna, ćwiczenia wzmacniające mięśnie i redukcja masy ciała przy nadwadze.
Bezpieczeństwo
Glukozamina i chondroityna należą do dobrze tolerowanych substancji. Najczęstsze działania niepożądane to dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, wzdęcia, zgaga, biegunka lub zaparcia.
Glukozamina pochodząca ze skorupiaków teoretycznie może wywołać reakcję u osób uczulonych, choć alergen znajduje się głównie w białkach, a nie w samym aminocukrze. Osoby z alergią na owoce morza powinny wybierać glukozaminę z fermentacji.
Opisywano wpływ glukozaminy na działanie warfaryny – nasilenie efektu przeciwzakrzepowego i wzrost INR. Osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe powinny skonsultować suplementację z lekarzem.
U osób z cukrzycą wcześniejsze obawy dotyczące pogorszenia kontroli glikemii nie zostały potwierdzone w większości badań, jednak warto kontrolować poziom glukozy na początku stosowania. Brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa w ciąży i podczas karmienia piersią.
Wnioski redakcji
Glukozamina i chondroityna to naturalne składniki chrząstki, które w formie suplementów działają raczej jako modulatory procesów zapalnych niż bezpośredni budulec. Ich efekt rozwija się powoli.
Wyniki badań są niejednolite: część wskazuje na korzyści, zwłaszcza dla krystalicznego siarczanu glukozaminy i chondroityny o jakości farmaceutycznej, a inne nie wykazują istotnej przewagi nad placebo.
Preparaty te są bezpieczne dla większości osób, ale wymagają ostrożności u przyjmujących warfarynę i u alergików.
Polecamy także nasze teksty o kolagenie dla stawów i ścięgien, o kwasie hialuronowym po 40. roku życia oraz o MSM.
Bibliografia
- Reginster JY, Deroisy R, Rovati LC, et al. Long-term effects of glucosamine sulphate on osteoarthritis progression: a randomised, placebo-controlled clinical trial. Lancet. 2001;357(9252):251–256.
- Clegg DO, Reda DJ, Harris CL, et al. Glucosamine, chondroitin sulfate, and the two in combination for painful knee osteoarthritis. N Engl J Med. 2006;354(8):795–808.
- Wandel S, Jüni P, Tendal B, et al. Effects of glucosamine, chondroitin, or placebo in patients with osteoarthritis of hip or knee: network meta-analysis. BMJ. 2010;341:c4675.
- Hochberg MC, Martel-Pelletier J, Monfort J, et al. Combined chondroitin sulfate and glucosamine for painful knee osteoarthritis: a multicentre, randomised, double-blind, non-inferiority trial versus celecoxib. Ann Rheum Dis. 2016;75(1):37–44.
- Bruyère O, Honvo G, Veronese N, et al. An updated algorithm recommendation for the management of knee osteoarthritis from the European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis, Osteoarthritis and Musculoskeletal Diseases (ESCEO). Semin Arthritis Rheum. 2019;49(3):337–350.
- Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578–1589.
